Eftirfarandi erindi var sent á Ölmu Möller, heilbrigðisráðherra, hinn 16. mars 2026. Erindið var sent í kjölfar erindis Rótarinnar um niðurfellingu komugjalda í ópíóíðalyfjameðferð frá 20. febrúar en með þátttöku fleiði félaga í skaðaminnkunarþjónustu.
Ágæti heilbrigðisráðherra, Alma Möller.
Aðgengi að heilbrigðisþjónustu eru mannréttindi. Umræðan um ópíóíðalyfjameðferð á Íslandi snýst ekki um hvort meðferðin sé mikilvæg, heldur hvort þjónustuferlið sé hannað þannig að þau sem mest þurfa á henni að halda geti raunverulega nýtt hana. Þegar lífsbjargandi lyfjameðferð er háð kostnaði, staðsetningu eða óaðgengilegum skilyrðum, getur það talist óbein mismunun sem takmarkar raunverulegt aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Það eru ekki einstaklingarnir sem bregðast heldur kerfið.
Viðbrögð SÁÁ og heilbrigðisráðherra við ábendingum á aðgengi að lyfjameðferðinni hafa valdið vonbrigðum. Mikilvægt er að nýta tækifærið til að skoða þær hindranir sem notendur, veitendur vettvangsþjónustu og fagfólk hafa bent á og miður að umræðan sé færð yfir í það hvort vandinn sé yfirhöfuð til staðar eða að notendur hagi sér ekki á réttan hátt.
Heilbrigðisráðherra segir að meirihluti fólks í ópíóíðalyfjameðferð ráði við komugjöldin og yfirlæknir á Vogi að hún viti ekki til þess að fólk hafi hætt í lyfjameðferðinni vegna kostnaðar. Slíkar fullyrðingar vekja spurningar um hvort fylgst sé með brottfalli úr meðferðinni á kerfisbundinn hátt, ástæðum þess og áhrifum á heilsu og hag þeirra sem hætta lyfjameðferð. Í þjónustu þar sem samfella meðferðar getur skipt sköpum ætti slík gagnasöfnun að vera sjálfsögð.
Fjöldi aðila sem starfa með fólki í jaðarsettri stöðu hefur tjáð áhyggjur af aðgangshindrunum að meðferð. Matthildarsamtökin hafa bent á að krafa sé gerð um innlögn á Vog í nokkra daga til að hefja lyfjameðferð ef greining á ópíóíðafíkn er ekki til staðar. Slík krafa hentar ekki fjölbreyttum aðstæðum fólks og getur tafið upphaf lyfjameðferðar. Hún er heldur ekki almenn í öðrum Evrópulöndum, þar sem lyfjameðferð hefst oft hjá heimilislækni, á göngudeild eða í samfélagsþjónustu. Auðveldara aðgengi að meðferðinni er því mikilvæg forvarnaraðgerð.
Einnig hefur Frú Ragnheiður, hvatt „heilbrigðisráðherra til að hlusta og gera heilbrigðiskerfið aðgengilegra fyrir öll, óháð stöðu og efnahag“ og bent á að aðgengi „að heilbrigðisþjónustu eru mannréttindi”. Lyfjafræðingafélag Íslands tiltekur að bætt leið til aðgengis að meðferð væri að veita hana í meira mæli í apótekum en nú er gert. Notendur sjálfir hafa einnig stigið fram og lýst reynslu sinni, þar á meðal einstaklingur sem sagði að hún hefði ekki leitað sér meðferðar ef hún hefði þurft að greiða fyrir hana.
Þegar svo margir aðilar – notendur, félagasamtök sem vinna með notendum, vettvangsþjónusta og fagfólk – benda á að hindranir séu til staðar, ætti það að kalla á ígrundun og auðmýkt sem því miður kemur ekki fram í viðbrögðum þeirra sem hafa ábyrgð og vald yfir málaflokknum og þjónustunni. Þessi viðbrögð taka þar að auki lítið mið af stefnumótun- og stöðumati sem stjórnvöld hafa sjálf látið vinna á nýliðnum árum.
Í nýlegri skaðaminnkunarskýrslu heilbrigðisráðuneytisins er lögð áhersla á lágþröskuldaþjónustu sem er aðgengileg og sniðin að raunverulegum aðstæðum fólks. Í stöðumati á áfengis- og vímuefnameðferðarkerfinu er einnig bent á mikilvægi þess að tryggja fjölbreyttar meðferðar-leiðir, bæta aðgengi og draga úr hindrunum sem geta útilokað fólk frá þjónustu og „hverfa frá staðlaðri, kerfismiðaðri nálgun og innleiða einstaklingsmiðaða meðferð sem tekur mið af þörfum hvers notanda“.
Skaðaminnkun snýst ekki um hvort meirihluti ráði við kostnað, heldur hvort þau sem standa verst hafi raunhæfan aðgang að meðferð. Mælikvarði á raunverulegt aðgengi að heilbrigðisþjónustu er því ekki hvort meirihluti kemst í meðferð, heldur hvort þau sem standa höllum fæti geta nýtt sér hana.
Með hliðsjón af framangreindu og þeirri stefnumótun sem þegar hefur verið sett fram af hálfu stjórnvalda teljum við nauðsynlegt að ráðast í eftirfarandi umbætur:
Tillögur að umbótum á aðgengi að ópíóíðalyfjameðferð
Með hliðsjón af meginmarkmiðum og áherslum í Lokaskýrslu starfshóps um stefnu og aðgerðir í skaðaminnkun og Áfengis- og vímuefnameðferðarkerfið. Stöðumat 2024 leggjum við til eftirfarandi umbætur á aðgengi að ópíóíðalyfjameðferð.
1. Tryggja raunverulegt lágþröskuldaaðgengi að meðferð
Í samræmi við markmið um aukið aðgengi að skaðaminnkandi þjónustu verði ópíóíðalyfja-meðferð gerð að raunverulegri lágþröskuldaþjónustu:
- komugjöld verði felld niður
- aðgengi að meðferð verði ekki háð innlögn
- þjónustan verði veitt nær fólki og í samfélagsþjónustu þegar það er klínískt viðeigandi
2. Styrkja samfellu og fjölbreytni í þjónustuleiðum
Í samræmi við markmið um aukna samfellu í skaðaminnkandi heilbrigðisþjónustu verði tryggt að:
- fleiri og aðgengilegri leiðir séu inn í ópíóíðalyfjameðferðir. Til þess þarf að: endurskoða reglugerðir svo hægt sé að veita meðferðina m.a. á heilsugæslu, á göngudeildum og auka aðgengi að lyfjagjöf í apótekum
- þjónustan sé samþætt annarri velferðarþjónustu þegar þörf er á
3. Efla fagleg viðmið og gagnasöfnun
Í samræmi við markmið um aukin gæði og fagmennsku verði:
- gögnum safnað kerfisbundið um aðgengi, brotthvarf úr meðferð og árangur þjónustunnar, með áherslu á mat notenda
- reynsluþekking notenda og vettvangsþjónustu nýtt við þróun þjónustunnar
4. Styrkja þekkingu og alþjóðlegt samstarf
Í samræmi við áherslur um aukna þekkingu á skaðaminnkun verði:
- kannaðir möguleikar á auknu samstarfi við alþjóðlegar stofnanir, þar á meðal Vímuefnamiðstöð Evrópusambandsins (EUDA), til að styðja við þróun gagnreyndrar skaðaminnkandi þjónustu á Íslandi.
Áskorun
Við hvetjum heilbrigðisráðherra til að beita sér fyrir þessum umbótum án tafar þannig að aðgengi að ópíóíðalyfjameðferð verði í samræmi við mannréttindi, bestu viðmið um skaðaminnkandi þjónustu og þá stefnu sem stjórnvöld hafa sjálf sett fram.
Virðingarfyllst,
F.h. Rótarinnar, félagasamtaka – Kristín I. Pálsdóttir, kristin@rotin.is
F.h. Matthildar, skaðaminnkunar – Svala Jóhannesdóttir, svala@matthildur.is
F.h. Skaðaminnkandi verkefna Rauða krossins – Sigríður Ella Jónsdóttir, sigridur.ella@redcross.is