Áskorun um niðurfellingu komugjalda og bætt líkamlegt aðgengi að viðhaldsmeðferð við ópíóíðafíkn

English translation below.

Rótin sendi eftirfarandi erindi til Ölmu Möller, heilbrigðisráðherra, föstudaginn 20. febrúar 2026. Erindið má einnig nálgast hér í PDF-skjali:

Ágæti heilbrigðisráðherra, Alma Möller.

Erindi Rótarinnar er að skora á ráðuneytið að endurskoða sem fyrst fyrirkomulag viðhaldsmeð-ferðar við ópíóíðafíkn, bæði hvað varðar komugjöld og líkamlegt aðgengi að þjónustunni.

Á Íslandi þarf fólk í lyfjameðferð við ópíóíðafíkn (t.d. með Buvidal eða Suboxone) að greiða fyrir læknaviðtöl. Hluti hópsins hefur ekki greiðslugetu og dettur því út úr meðferð, með aukinni áhættu á bakslagi, ofskömmtun, sýkingum og félagslegri hnignun. Við þetta bætast þröskuldar í líkamlegu aðgengi vegna staðsetningar meðferðarinnar í útjaðri borgarinnar.

1. Komugjöld og fjárhagslegt aðgengi

Ljóst er að aðgengi að skaðaminnkandi viðhaldsmeðferð sem veitt er af SÁÁ uppfyllir ekki þau skilyrði að vera sú lágþröskulda og skaðaminnkandi þjónusta sem hún ætti sannarlega að vera og of oft hrökklast fólk úr meðferð vegna þess að það á ekki fyrir komugjöldum eða vegna líkamlegs aðgengis. Afleiðingarnar eru alvarlegar og fyrirsjáanlegar, þar á meðal aukin hætta á ofskömmtun og dauðsföllum.

Bæði hafa starfskonur Rótarinnar í Konukoti orðið varar við þennan vanda og þá hefur starfsfólk í öðrum úrræðum fyrir heimilislausa haft samband við félagið vegna þessa.

Samkvæmt 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands ber að tryggja jafnræði fyrir lögum. Jafnræðisreglan felur þó ekki í sér að allir greiði sama gjald, heldur að ólíkar aðstæður sæti málefnalegri og réttlátri meðferð. Ef framkvæmd gjaldtöku hefur útilokandi áhrif á jaðarsettan hóp er hætta á að slíkt formlegt jafnræði leiði til efnislegrar mismununar.

Samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnar og 12. gr. alþjóðasamnings um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi (ICESCR) ber ríkinu að „viðurkenna rétt sérhvers manns til þess að njóta líkamlegrar og andlegrar heilsu að hæsta marki sem unnt er“. Í almennri athugasemd nr. 14 (2000)^[1] er kveðið á um að heilbrigðisþjónusta skuli vera aðgengileg án mismununar og fjárhagslega viðráðanleg („economic accessibility“, mgr. 12(b)(iii) og mgr. 18). Sérstök áhersla er lögð á vernd fólks í jaðarsettri stöðu.

Í skýrslu sérstaks skýrslugjafa Sameinuðu þjóðanna um réttinn til heilsu (A/79/177, 2024)^[2] er skaðaminnkun skilgreind sem hluti af staðlaðri skilgreiningu réttarins til heilbrigðis. Þar er áréttað að ríki skuli tryggja að hún sé aðgengileg án útilokandi hindrana og að efnislegt jafnræði krefjist sértækra aðgerða til að tryggja raunverulegt aðgengi hópa í viðkvæmri stöðu.

Viðhaldsmeðferð við ópíóíðafíkn er gagnreynd lífsbjargandi heilbrigðisþjónusta. Samkvæmt 2. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu (sbr. lög nr. 62/1994)[3] ber ríkinu jákvæð skylda til að grípa til raunhæfra ráðstafana til að vernda líf þegar fyrirsjáanleg hætta er fyrir hendi. Fyrirkomulag sem leiðir til brotthvarfs úr meðferð vegna greiðsluhindrana kann að varða við þessar skyldur.

Af framangreindu leiðir að komugjöld í viðhaldsmeðferð við ópíóíðafíkn eru ekki samrýmanleg kröfum um efnislegt jafnræði og raunverulegt aðgengi að heilbrigðisþjónustu.

2. Líkamlegt aðgengi og lágþröskuldaþjónusta

Núverandi staðsetning viðhaldsmeðferðar SÁÁ sem veitt er á Vogi, í útjaðri Reykjavíkur, skapar verulegar aðgangshindranir. Samkvæmt almennri athugasemd nr. 14 felur rétturinn til heilbrigðis einnig í sér líkamlegt aðgengi („physical accessibility“, mgr. 12(b)[4]), þ.e. að þjónusta skuli vera innan raunhæfrar og öruggrar seilingar fyrir alla, sérstaklega jaðarsetta hópa.

Alþjóðleg bestu viðmið í skaðaminnkun og ópíóðameðferð (WHO, Guidelines for the Psychosocially Assisted Pharmacological Treatment of Opioid Dependence^[5]) leggja áherslu á samfélagsmiðaða og samþætta þjónustu sem er staðsett nær þeim svæðum þar sem þörfin er mest, til að tryggja samfellu og lágmarka hindranir sem felast í að þurfa að ferðast langar leiðir til að komast í meðferðina.

Núverandi fyrirkomulag leiðir jafnframt til þess að starfsfólk VoR-teymis Reykjavíkurborgar er mjög bundið við að aka einstaklingum í meðferð. Það dregur úr getu teymisins til annars nauðsynlegrar vettvangsvinnu og undirstrikar að þjónustan er ekki skipulögð í samræmi við meginreglur lágþröskulda skaðaminnkandi þjónustu, þar sem kerfið á að laga sig að aðstæðum fólks – ekki öfugt.

Þetta er einkenni á því sem að Thomas Kattau, í stöðumati á íslenska meðferðarkerfinu, kallar „programme-centred model”^[6] eða þjónustuðmiðað fyrirkomulag þar sem notendur eiga að aðlaga sig að þjónustu sem þeim er boðin í stað þess að þjónustan sé hönnuð með þarfir notenda í huga, eða „patient-centred or -led model“ sem stuðlar að langtímaárangri meðferðar og hefur þar að auki samfélagslegan ávinning.

3. Tilmæli

Með vísan til framangreindra laga- og mannréttindasjónarmiða mælumst við til þess að:

1. Komugjöld í viðhaldsmeðferð við ópíóíðafíkn verði felld niður hið fyrsta.
2. Endurskoðun fari fram á staðsetningu og skipulagi þjónustunnar með það að markmiði að tryggja raunverulegt líkamlegt aðgengi og samræmi við alþjóðleg viðmið um lágþröskulda skaðaminnkandi þjónustu og rétt til bestu mögulegu heilsu.
3. Viðhaldsmeðferð er nú þegar í boði á göngudeild geð- og fíknisjúkdóma á LSH fyrir þröngt skilgreindan hóp. Einföld leið til að leysa vandann væri að útvíkka þá þjónustu fyrir stærri hóp og fella niður komugjöld eins og gert hefur verið í Laufeyjarteymi LSH.

Núverandi fyrirkomulag stenst ekki kröfur um efnislegt jafnræði, fjárhagslegt og líkamlegt aðgengi, meðferðin er í útjaðri Reykjavíkur og óþarfa hamlandi þröskuldur fyrir notendur, né jákvæðar skyldur ríkisins samkvæmt stjórnarskrá og alþjóðlegum mannréttindaskuldbindingum Íslands. Þá er hún ekki í samræmi við meginmarkmið heilbrigðisstefnu um að veita rétta þjónustu á réttum stað.

Virðingarfyllst, f.h. Rótarinnar,

Kristín I. Pálsdóttir, talskona

Viðauki – Greiðsluhindranir í lyfjameðferð við ópíóðafíkn (OAT) – Evrópsk dæmi[7]

Önnur Evrópulönd hafa skipulagt OAT þannig að greiðsluhindranir valdi síður brotthvarfi úr meðferð.

1. Noregur – Engin notendagjöld í sérfræðiþjónustu

• OAT er hluti af opinberri sérfræðiþjónustu.
• Meðferð við vímuefnavanda er almennt veitt án notendagjalda.
• Lágþröskuldagöngudeildir (t.d. LASSO)[8] eru sérstaklega hannaðar til að halda jaðarsettum hópum inni í meðferð.

Lærdómur: Þegar viðtöl og eftirfylgd eru ekki gjaldskyld minnkar hætta á brotthvarfi vegna fjárhagsaðstæðna.

2. Finnland – OAT án endurgjalds í sérhæfðum einingum

• OAT er veitt án beinna gjalda þegar meðferðin fer fram innan opinberra OAT-eininga.
• Langverkandi búprenorfín (sambærilegt Buvidal) er hluti af þjónustunni.

Lærdómur: Kerfisbundin innleiðing innan opinberrar þjónustu tryggir að greiðslugeta einstaklings ræður ekki aðgengi.

3. Bretland – NHS módel („free at the point of use“)

• OAT er hluti af heilbrigðisþjónustu NHS.
• Meðferð er almennt ekki háð beinum greiðslum fyrir læknaviðtöl.
• Áhersla á aðgengi og samfellu í meðferð.

Lærdómur: Þegar meðferðin er samþætt almennu heilbrigðiskerfi sem er fjármagnað með skattfé, verða lyfseðlar og eftirlit ekki fjárhagsleg hindrun.

4. Frakkland – Heimilislæknamódel + almenn endurgreiðsla

• Heimilislæknar gegna lykilhlutverki í búprenorfín-meðferð.
• Ópíóíðafíkn er skilgreind sem langvinnur sjúkdómur sem getur veitt 100% endurgreiðslu.
• Almennt aðgengi dregur úr jaðarsetningu.

Lærdómur: Þegar meðferð er bæði dreifð (heimilislækna-módel) og fjárhagslega tryggð minnkar brotthvarf úr meðferð.

Niðurstaða

Í þessum löndum er kerfið hannað þannig að:

• Aðgangur að lyfseðlum og eftirliti er ekki háður greiðslugetu.
• OAT er skilgreind sem nauðsynleg heilbrigðisþjónusta.
• Lágþröskuldaþjónusta er samþætt kostnaðarkerfinu.

Ef markmiðið er að draga úr brotthvarfi úr skaðaminnkunarmeðferð á Íslandi bendir samanburðurinn til að lykilatriði sé:

1. Að fella niður notendagjöld fyrir OAT-tengd læknaviðtöl, eða
2. Að tryggja fulla endurgreiðslu/þátttöku ríkisins fyrir þennan skilgreinda hóp, eða
3. Að setja upp sérstaka inngildandi lágþröskuldaþjónustu þar sem greiðsluhindranir eru ekki til staðar.

---

Call for the Abolition of User Fees and Improved Physical Access to Opioid Agonist Treatment (OAT)

To: Alma Möller, Minister of Health in Iceland
Subject: Call for the Abolition of User Fees and Improved Physical Access to Opioid Agonist Treatment (OAT)

Reykjavík, 20 February 2026

Dear Minister of Health, Alma Möller,

Rótin hereby calls on the Ministry to urgently review the current arrangements for opioid agonist treatment (OAT), both with regard to user fees and the physical accessibility of the service.

In Iceland, individuals receiving medication-assisted treatment for opioid dependence (e.g., Buvidal or Suboxone) are required to pay for physician consultations. A portion of this group lacks the financial means to do so and therefore drops out of treatment, increasing the risk of relapse, overdose, infections, and personal-social deterioration. In addition, the location of the service on the outskirts of the city creates further barriers to physical access.

1. User Fees and Financial Accessibility

It is clear that access to harm-reduction-oriented maintenance treatment provided by SÁÁ does not meet the standards of the low-threshold, harm-reduction service it is intended to be. Too often, individuals are forced out of treatment because they cannot afford consultation fees or due to limited physical access. The consequences are serious and foreseeable, including an increased risk of overdose and death.

Staff members of Rótin working at Konukot have observed this issue directly, and staff from other services for homeless individuals have also contacted the organization regarding this concern.

Article 65 of the Constitution of the Republic of Iceland guarantees equality before the law. However, equality does not require identical fees for all; rather, different circumstances must be treated in a reasonable and just manner. If fee arrangements have exclusionary effects on a marginalized group, there is a risk that formal equality may result in substantive discrimination.

Under Article 76 of the Constitution and Article 12 of the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (ICESCR), the State is obligated to “recognize the right of everyone to the enjoyment of the highest attainable standard of physical and mental health.” General Comment No. 14 (2000) specifies that health services must be accessible without discrimination and economically accessible (para. 12(b)(iii) and para. 18), with particular emphasis on protecting marginalized populations.

In the 2024 report of the UN Special Rapporteur on the right to health (A/79/177), harm reduction is defined as part of the normative content of the right to health. States are required to ensure that harm-reduction services are accessible without exclusionary barriers and that substantive equality requires targeted measures to secure real access for vulnerable groups.

Opioid agonist treatment is an evidence-based, life-saving health service. Under Article 2 of the European Convention on Human Rights (cf. Act No. 62/1994), the State has a positive obligation to take reasonable measures to protect life where a foreseeable risk exists. Arrangements that lead to treatment dropout due to financial barriers may engage these obligations.

For these reasons, user fees in opioid agonist treatment are incompatible with the requirements of substantive equality and real access to health care.

2. Physical Accessibility and Low-Threshold Services

The current location of OAT services at Vogur, on the outskirts of Reykjavík, creates significant access barriers. According to General Comment No. 14, the right to health also includes physical accessibility (para. 12(b)), meaning that services must be within safe and reasonable reach for all, particularly marginalized groups.

International best practice in harm reduction and opioid treatment (WHO, Guidelines for the Psychosocially Assisted Pharmacological Treatment of Opioid Dependence) emphasizes community-based and integrated services located close to where need is greatest, in order to ensure continuity of care and minimize barriers such as long travel distances.

The current arrangement also results in Reykjavík City’s VoR outreach team spending considerable time transporting individuals to treatment. This reduces the team’s capacity for other necessary outreach work and underscores that the service is not organized according to low-threshold harm-reduction principles, whereby the system adapts to people’s circumstances—not the other way around.

This reflects what Thomas Kattau, in his review of the Icelandic treatment system, refers to as a “programme-centred model,” in which users must adapt to the service offered, rather than a “patient-centred or patient-led model,” which promotes long-term treatment outcomes and broader societal benefits.

3. Recommendations

In light of the above legal and human rights considerations, we recommend that:

1. User fees for opioid agonist treatment be abolished without delay.
2. The location and organization of the service be reviewed to ensure genuine physical accessibility and alignment with international standards for low-threshold harm-reduction services and the right to the highest attainable standard of health.
3. Since OAT is already available for a narrowly defined group at the outpatient clinic for psychiatric and addiction services at Landspítali University Hospital (LSH), a straightforward solution would be to expand that service to a broader group and abolish user fees, as has been done within the Laufey Community Service outreach services for people with severe mental illness and/or long-term substance use disorders.

The current arrangement does not meet the requirements of substantive equality, financial and physical accessibility, or the State’s positive obligations under the Constitution and Iceland’s international human rights commitments. Nor is it consistent with the overarching goal of Iceland’s health policy to provide the right service in the right place.

Respectfully,
On behalf of Rótin,

Kristín I. Pálsdóttir
Spokeswomen

Appendix – Financial Barriers in Opioid Agonist Treatment (OAT): European Examples

Other European countries have organized OAT in ways that reduce treatment dropout due to financial barriers:

1. Norway – No User Fees in Specialist Services

• OAT is part of the public specialist health service.
• Substance use treatment is generally provided without user fees.
• Low-threshold outpatient clinics (e.g., LASSO) are specifically designed to retain marginalized groups in treatment.

Lesson: When consultations and follow-up are free of charge, the risk of dropout due to financial hardship decreases.

2. Finland – OAT Free of Charge in Specialized Units

• OAT is provided without direct user fees within public OAT units.
• Long-acting buprenorphine (comparable to Buvidal) is included.

Lesson: Systematic implementation within public services ensures that ability to pay does not determine access.

3. United Kingdom – NHS Model (“Free at the Point of Use”)

• OAT is part of NHS health services.
• Treatment is generally not subject to direct payment for physician consultations.
• Emphasis is placed on accessibility and continuity of care.

Lesson: When treatment is integrated into a tax-funded health system, prescriptions and monitoring do not become financial barriers.

4. France – General Practitioner Model + Full Reimbursement

• General practitioners play a central role in buprenorphine treatment.
• Opioid dependence is classified as a chronic illness eligible for 100% reimbursement.
• Broad access reduces marginalization.

Lesson: When treatment is both decentralized (GP model) and financially secured, dropout decreases.

Conclusion

In these countries, systems are designed so that:

• Access to prescriptions and monitoring is not dependent on ability to pay.
• OAT is defined as essential health care.
• Low-threshold services are integrated into the funding structure.

If the goal is to reduce dropout from harm-reduction treatment in Iceland, comparative evidence suggests that key measures include:

1. Abolishing user fees for OAT-related physician consultations; or
2. Ensuring full public reimbursement for this defined group; or
3. Establishing a dedicated, inclusive low-threshold service without financial barriers.

____________________________________________________________________________________________________________

• [1] https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/Women/WRGS/Health/GC14.pdf
• [2] https://docs.un.org/en/A/79/177
• [3] https://www.althingi.is/lagas/nuna/1994062.html
• [4] https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/Women/WRGS/Health/GC14.pdf
• [5] https://www.who.int/publications/i/item/9789241547543
• [6] https://www.stjornarradid.is/library/04-Raduneytin/Heilbrigdisraduneytid/ymsar-skrar/Review%20of%20treatment%20services-%20T%20Kattau.pdf
• [7] https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17425247.2024.2369756#abstract
• [8] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30466108/