Rótin sendi eftirfarandi athugasemd ásamt greinargerð til DV vegna umfjöllunar um Konukot.
Myndir sem voru mjög berskjaldandi fyrir gesti Konukots voru fjarlægðar úr fréttinni skömmu eftir að Rótin sendi athugasemdina. Við teljum eigi að síður gagnlegt að birta athugasmemd Rótarinnar ásamt greinargerðinni.
Til ritstjórnar DV.
Rótin gerir hér með formlega athugasemd við umfjöllun DV um Konukot, birt 6. júní 2026, og þá sérstaklega birtingu mynda af tveimur konum í mjög berskjaldandi aðstæðum við neyðarskýli fyrir heimilislausar konur.
Í umfjölluninni eru birtar myndir af konum sem eru í bráðu neyðarástandi. Önnur konan veik með skerta meðvitund og hin er sýnd þar sem tveir karlmenn liggja ofan á henni eða halda henni niðri. Hvorug konan var í stöðu til að verja friðhelgi sína, stjórna aðstæðum eða veita upplýst samþykki fyrir myndbirtingu.
Að hylja andlit leysir ekki siðferðilega vandann. Í litlu samfélagi og í litlum hópi kvenna sem dvelja í Konukoti geta einstaklingar verið auðþekkjanlegir út frá líkamsbyggingu, fatnaði, staðsetningu, tímasetningu, aðstæðum og atvikalýsingu. Myndbirtingin getur því verið persónurekjanleg þótt andlit sjáist ekki.
Rótin telur að myndirnar hafi takmarkað sjálfstætt fréttagildi en hins vegar sterkt dramatískt gildi. Konurnar eru gerðar að sjónrænum sönnunargögnum fyrir málflutningi ónafngreindra heimildarmanna í fréttinni. Myndirnar upplýsa almenning ekki um umfjöllun, í sömu frétt, um leyfi til reksturs Konukots, brunavarnir eða stöðu neyðarskýlisins.
Rótin telur að þessi birting veki alvarlegar spurningar um samræmi við siðareglur blaðamanna, einkum 8. grein Alþjóðlegs siðasáttmála blaðamanna um friðhelgi einkalífs, virðingu og sérstaka tillitssemi gagnvart fólki í viðkvæmri stöðu, og 9. grein um skyldu fjölmiðla til að ýta ekki undir fordóma eða mismunun.
Rótin óskar eftir því að DV:
- fjarlægi tafarlaust myndirnar af konunum tveimur
- birti skýra athugasemd eða leiðréttingu vegna myndbirtingarinnar
- upplýsi hvaða ritstjórnarlega mat lá að baki birtingu myndanna
- gefi Rótinni færi á andsvörum vegna umfjöllunarinnar
- leiðrétti eða skýri umfjöllun um leyfi og brunavarnir Konukots þannig að fram komi að úrræðið starfar samkvæmt þeim leyfum og kröfum sem yfirvöld hafa gert.
Vegna þess að um er að ræða áframhaldandi opinbera birtingu mynda sem berskjalda konurnar óskar Rótin eftir því að myndirnar verði fjarlægðar sem allra fyrst og ekki síðar en innan 4 klukkustunda og að efnislegt svar berist innan 48 klukkustunda.
Rótin áskilur sér rétt til að vísa málinu til Siðanefndar Blaðamannafélags Íslands.
Virðingarfyllst, f.h. Rótarinnar,
Kristín I. Pálsdóttir, framkvæmdastjóri
8939327
Greinargerð Rótarinnar vegna siðferðilegra álitaefna í umfjöllun DV um Konukot
Umfjöllun DV um neyðarskýli fyrir heimilislausar konur vekur áleitnar siðferðilegar spurningar. Fjölmiðlar geta fjallað um opinbera þjónustu, staðsetningu úrræða, samskipti við nágranna og ábyrgð stjórnvalda enda á slík umfjöllun erindi við almenning. Rótin er virkur þátttakandi í slíkri umræðu og hefur t.d. nýlega sent tvö erindi til heilbrigðisráðuneytis um bætta þjónustu við fólk sem þarf skaðaminnkandi heilbrigðis- og félagsþjónustu.[1]
Það breytir þó ekki þeirri grundvallarskyldu fjölmiðla að fjalla um fólk af virðingu, sanngirni og nærgætni, ekki síst þegar um er að ræða konur í heimilisleysi sem margar hafa reynslu af félagslegu andstreymi, jaðarsetningu og fordómum.
Sérstaklega alvarlegt er að í umfjölluninni eru birtar mjög berskjaldandi myndir af tveimur konum. Önnur konan er í bráðu veikinda- eða neyðarástandi. Hin er sýnd í miklu uppnámi þar sem tveir karlar liggja ofan á henni eða halda henni niðri. Hvorug konan var í stöðu til að verja friðhelgi sína, stjórna aðstæðum eða veita upplýst samþykki fyrir myndbirtingu. Þá er vert að benda á að þær eru ekki í aðstöðu til að verja sig eða svara fyrir sig.
Hulin andlit leysa ekki siðferðilega vandann. Í litlu samfélagi og í litlum hópi kvenna sem dvelja í Konukoti geta einstaklingar verið auðþekkjanlegir út frá líkamsbyggingu, fatnaði, staðsetningu, tímasetningu, aðstæðum og atvikalýsingu. Myndbirting getur því verið persónurekjanleg þótt andlit sjáist ekki.
Einnig þarf að spyrja hvert sjálfstætt fréttagildi slíkra mynda sé. Myndir af konum í neyð upplýsa almenning ekki um leyfi húsnæðisins, brunavarnir eða stöðu neyðarskýlisins. Þær hafa hins vegar sterkt dramatískt gildi og gera konurnar að sjónrænum sönnunargögnum fyrir málflutningi annarra. Þar liggur kjarni siðferðilega vandans: umfjöllun um opinbera þjónustu getur átt erindi við almenning en fréttagildi þess að birta myndir af konum í neyð er vægast sagt mjög siðferðilega vafasamt.
Þetta þarf að skoða sérstaklega í ljósi 8. greinar Alþjóðlegs siðasáttmála blaðamanna, þar sem segir að blaðamaður eigi að virða friðhelgi einkalífs, gæta að virðingu þeirra einstaklinga sem fjallað er um og sýna sérstaka tillitssemi gagnvart fólki í viðkvæmri stöðu. Konur sem leita skjóls í neyðarskýli eru ekki opinberar persónur. Þær eru notendur lágþröskulda neyðarþjónustu og eiga rétt á friðhelgi, reisn og vernd gegn óþarfa opinberri berskjöldun.
Þessi þáttur málsins varðar einnig félagslegt valdójafnvægi. Það er erfitt að ímynda sér að sambærileg myndbirting af fólki í félagslega og fjárhagslega sterkari stöðu, í veikinda- eða neyðarástandi, væri talin eðlileg eða nauðsynleg. Sú staðreynd að um er að ræða heimilislausar konur má ekki leiða til þess að mannréttindi þeirra, friðhelgi og mannleg reisn njóti minni verndar í fjölmiðlaumfjöllun.
Hefði slík umfjöllun og myndbirting um neyðaratvik í lífi fólks sem býr í einbýlishúsi í Garðabænum (svo tekið sé hið klassíska dæmi um stéttamun) birst í DV?
Umfjöllunin vekur einnig spurningar í ljósi 9. greinar sáttmálans, þar sem blaðamönnum ber að tryggja að miðlun upplýsinga ýti ekki undir hatur, fordóma eða mismunun. Þegar heimilislausar konur eru fyrst og fremst sýndar sem hættulegar, stjórnlausar, óhreinar eða ógn við umhverfi sitt er hætta á að fjölmiðillinn magni upp fordóma í stað þess að varpa ljósi á kerfislæga ábyrgð, skort á viðeigandi þjónustu og mannréttindi fólks í neyð.
Þá þarf að gæta að 5. grein sáttmálans um að hraði og skjót birting upplýsinga megi ekki ganga framar því að sannreyna heimildir eða gefa öðrum sjónarmiðum færi á að koma fram. Í umfjölluninni er byggt að miklu leyti á nafnlausum viðmælendum sem setja fram alvarlegar staðhæfingar um heimilislausar konur, vímuefnanotkun, vændi, stuld og ofbeldi. Slíkar staðhæfingar kalla á sérstaka aðgát, skýrt samhengi og vandaða staðreyndavinnu.
Einnig þarf að greina skýrt á milli málefnalegrar gagnrýni á stjórnvöld og þjónustukerfi annars vegar og jaðarsetjandi orðræðu um konurnar sjálfar hins vegar. Það er eðlilegt að spyrja hvort þjónustan sé nægileg, hvort staðsetningin sé heppileg og hvort Reykjavíkurborg axli næga ábyrgð. En þegar konurnar sjálfar birtast fyrst og fremst sem hættuleg byrði eða truflun, án þess að rödd þeirra, réttindi eða aðstæður fái raunverulegt vægi, verður siðferðilegt ójafnvægi í fréttinni.
Í þessu samhengi skiptir einnig máli að neyðarskýlið starfar samkvæmt þeim leyfum sem yfirvöld krefjast og brunavarnir hafa verið samþykktar af þar til bærum aðilum. Ef fjölmiðill fjallar um gagnrýni á húsnæðið eða brunavarnir þarf að koma skýrt fram hvort um sé að ræða staðreyndir, ágreining eða mat hagsmunaaðila. Annars er hætta á að almenningur fái villandi mynd af stöðu málsins.
Valdójafnvægi í opinberri umræðu um staðsetningu neyðarskýlisins
Í umræðu um staðsetningu Konukots er mikilvægt að hafa í huga að neyðarskýlið var um árabil staðsett í Eskihlíð 2–4, í íbúðahverfi þar sem barnaskóli var næsti nágranni. Þrátt fyrir það gekk sambýlið þar vel og með tímanum skapaðist traust, skilningur og samhugur meðal nágranna. Sú reynsla sýnir að nærvera neyðarskýlis fyrir heimilislausar konur er ekki í sjálfu sér ósamrýmanleg sambúð í hverfum borgarinnar, heldur skiptir máli hvernig staðið er að samskiptum, stuðningi og sameiginlegri ábyrgð.
Eftir flutning Konukots í Ármúla, sem er fyrst og fremst fyrirtækjahverfi, virðist umræðan hafa tekið á sig annan svip. Þar mæta konurnar ekki aðeins almennum áhyggjum nágranna heldur einnig hagsmunum fyrirtækja sem hafa fjárhagslegt og faglegt bolmagn til að reka umfangsmikla lögfræðilega og opinbera baráttu gegn staðsetningu úrræðisins. Það skapar augljóst valdójafnvægi. Annars vegar eru heimilislausar konur margar með flóknar þjónustuþarfir og takmarkaða möguleika til að verja eigin hagsmuni í opinberri umræðu og hins vegar eru rekstraraðilar og eigendur fasteigna með gott aðgengi að lögfræðingum, sérfræðiskýrslum og fjölmiðlum.
Þetta valdójafnvægi leggur aukna ábyrgð á fjölmiðla. Þegar fjallað er um ágreining af þessu tagi þarf að gæta þess að umfjöllunin verði ekki vettvangur þar sem sjónarmið fjárhagslega sterkra aðila eru sett fram sem hlutlaus lýsing á veruleikanum, á meðan konurnar sjálfar birtast fyrst og fremst sem vandamál, ógn eða byrði. Siðferðilega vönduð umfjöllun þarf að greina skýrt á milli málefnalegrar gagnrýni á ákvarðanir stjórnvalda og framsetningar sem ýtir undir útilokun eða jaðarsetningu þeirra kvenna sem úrræðið er ætlað að vernda.
Í þessu samhengi er sérstaklega mikilvægt að minna á að Konukot starfar samkvæmt þeim leyfum og kröfum sem yfirvöld hafa gert, þar á meðal varðandi brunavarnir. Ágreiningur einstakra hagsmunaaðila við mat stjórnvalda má auðvitað eiga sér stað, en hann verður ekki sjálfkrafa að staðreynd um að úrræðið sé ólögmætt, óviðeigandi eða hættulegt. Fjölmiðlar bera ábyrgð á að setja slíkan ágreining í rétt samhengi og gæta þess að heimilislausar konur verði ekki gerðar að sýnilegum táknum fyrir eignarhagsmuni, ótta eða andstöðu fjársterkra aðila.
Málefnaleg gagnrýni á stjórnvöld og þjónustukerfi á ekki að þurfa að byggja á niðurlægjandi myndbirtingu af einstaklingum í neyð. Það er eitt að fjalla um atvik sem nágrannar upplifa sem ógnvekjandi. Það er annað að birta myndir af tveimur konum í berskjölduðu ástandi, þar af annarri sem er haldið niðri af tveimur körlum á gangstétt. Slík myndbirting getur verið niðurlægjandi, persónurekjanleg og varanleg og ýtt undir þá ímynd að heimilislausar konur séu hættulegar, stjórnlausar eða ógn við umhverfi sitt.
Kjarni málsins er því þessi: Umfjöllun um opinbera þjónustu getur átt erindi við almenning, en hún verður að vera sanngjörn, í réttu samhengi og byggð á staðreyndum. Hún má ekki gera konur í heimilisleysi að sýnidæmum um ógn eða óreiðu, né nota myndir af þeim í neyð til að styrkja málflutning annarra.
[1] Sjá: https://rotin.is/askorun-um-nidurfellingu-komugjalda-og-baett-likamlegt-adgengi-ad-vidhaldsmedferd-vid-opioidafikn/ og https://rotin.is/throskuldar-i-vegi-skadaminnkunar/.